Czytam, liczę, piszę - logo

Baza wiedzy

Nauka polisensoryczna
20-10-2013

Języki bardziej i mniej przyjazne osobom z dysleksją

Jedno z ważnych pytań, które stawiają sobie badacze zainteresowani jednocześnie psychologią, lingwistyką i metodyką nauczania, dotyczy czynników warunkujących powodzenie w nauce języka obcego. Naukowcy w badaniach uwzględnili wpływ takich zmiennych, jak: ogólny poziom umysłowy, osobowość, strategie uczenia się, czynniki demograficzne (na przykład płeć, wiek) itp.

Komentarze: 0

Kategoria: Dysleksja i dyskalkulia, Nauka

Doniesienia badaczy wskazują jednak, że decydujące znaczenie w nauce języków obcych mają predyspozycje językowe oraz inteligencja werbalna [Skehan, 2002, za: Sparks i in., 2006]. Fakt, że istnieje silna zależność między zdolnościami lingwistycznymi w rodzimej mowie a łatwością przyswajania języka obcego [Sparks i in., 2006], wydaje się stawiać uczniów z dysleksją w niekorzystnej sytuacji. Problem związku między językiem ojczystym, obcym i dysleksją wydaje się jednak bardziej złożony, ponieważ nie jest regułą to, że osoba z dysleksją doświadcza trudności w nauce języków obcych.

Jako nauczyciel miałam wielu uczniów z dysleksją. Niektórym z nich ta dysfunkcja nie przeszkadzała w zdobywaniu najwyższych ocen z języka angielskiego i niemieckiego. Inni z kolei dobrze radzili sobie z jednym językiem obcym (na przykład rosyjskim), natomiast mieli poważne problemy z drugim (na przykład z francuskim).

Obserwacje praktyków potwierdzają odkrycia naukowe. Jak przekonuje chociażby Smythe, objawy dysleksji mogą być różne w różnych językach [2007a]. Zależą bowiem od indywidualnych różnic poznawczych ucznia, ale również od samego języka, który ma określone wymagania kognitywne. Na przykład język chiński wymaga dobrze rozwiniętych funkcji wzrokowych.Z kolei znaczny deficyt fonologiczny może bardzo utrudniać czytanie i pisanie w języku angielskim.

Prostszy w zapisie język węgierski powinien okazać się pod tym względem łatwiejszy. „Proszę jednak spróbować »dokładnie i płynnie« przeczytać lub przeliterować węgierskie określenie na »ryzyko dysleksji« – diszlexiaveszelyeztetettseg” [Smythe, 2007c, s. 18].

Naukę których języków obcych powinniśmy zatem polecać osobom z dysleksją? Symptomy dysleksji w językach obcych zależą przede wszystkim od pięciu czynników:

  1. indywidualnego profilu poznawczego dyslektycznego ucznia (w tym zdolności językowych);
  2. jego wieku;
  3. wcześniejszych doświadczeń w nauce języków obcych osoby z dysleksją (czy uczyła się wcześniej języków obcych? jakie to były języki? jaki osiągnęła poziom znajomości tych języków?);
  4. języka obcego, którego uczy się osoba z dysleksją;
  5. jej języka macierzystego.

Nie można ignorować wzajemnej interakcji między wymienionymi czynnikami. Nie dysponując specjalistycznymi metodami badań, indywidualny profil poznawczy dyslektycznego ucznia rozpoznajemy na podstawie wystawionej dla niego opinii psychologiczno-pedagogicznej oraz bezpośredniego z nim kontaktu. Przed dokonaniem wyboru języka, którego ma się uczyć osoba z dysleksją, należałoby przeanalizować proponowany kod językowy pod względem składających się na niego, opisanych wcześniej pięciu podsystemów, a następnie porównać go z językiem rodzimym.

Znaczącą cechą języka jest jego transparentność, czyli zależność między fonemem (któremu odpowiada konkretna głoska w mowie) a grafemem – jego odpowiednikiem graficznym w piśmie. Ta zależność została przedstawiona w tabeli 6.

W językach transparentnych, inaczej fonetycznych, aby zapisać słowo lub odczytać wyraz, wystarczy znać alfabet i określony zbiór reguł. Istnieje też większe prawdopodobieństwo, że kiedy zobaczymy dwadzieścia sześć liter, słowo będzie miało podobną liczbę głosek. Na przykład w fonetycznym języku włoskim wyraz: precipitevolissimevolmente (bardzo szybko) wymawia się [pret∫ipitevolissimevol'mente].

W językach nietransparentnych nie można liczyć na taką prawidłowość. Na przykład w języku angielskim „zależności pomiędzy głoskami a literami (…) są skomplikowane. Czterdziestu czterem głoskom odpowiada tylko dwadzieścia sześć liter, tak więc niemożliwe jest, aby każdej głosce odpowiadała jedna litera. Uczeń musi zrozumieć, że jedna głoska może być zapisana za pomocą więcej niż jednej litery (kombinacji liter), że jedna głoska może być zapisana za pomocą różnych liter lub kombinacji liter, że dana litera lub kombinacja liter może odpowiadać więcej niż jednej głosce oraz że istnieje ogromna liczba wyjątków, wyrazów nieregularnych, których pisownię należy utrwalić wzrokowo” [Nijakowska, 2004, s. 146].

W literaturze przedmiotu można się również spotkać z informacją, że w języku angielskim występuje 40 fonemów, a mogą być one zapisane na 1120 sposobów [„Science”, 03.2001, za: Petrus, 2009a]. Nietrudno o tego typu przykłady: litera „a” w każdym z następujących wyrazów: man, day, wall, party, arrive jest wymawiana inaczej. Jednocześnie istnieje wiele wzorów zapisu tej samej głoski. Na przykład głoskę „u” znajdujemy w następujących wyrazach: two, too, through. Istnieje też wiele wyrazów zawierających litery, których się nie czyta, na przykład: purple salmon [ˈpɜ pl ˈsæmǝn].

Z tego powodu nauka czytania i pisania w języku angielskim może sprawić osobom z dysleksją więcej problemów niż w językach transparentnych, w których wystarczy przyswoić mniej lub bardziej proste zasady, a następnie konsekwentnie je stosować. Dobrym testem sprawdzającym stopień transparentności języka jest poproszenie nauczyciela danego języka o jedną lekcję czytania. W przypadku języka hiszpańskiego pod koniec zajęć uczeń będzie w stanie poprawnie przeczytać na głos dowolny tekst (oczywiście bez zrozumienia), korzystając z listy zasad. W przypadku języka angielskiego gwarancją prawidłowego przeczytania tekstu jest dobra znajomość zawartych w nim wyrazów. [...] W przypadku języka polskiego praktycznie nie zdarza się, aby wykształcony Polak nie był w stanie poprawnie odczytać polskiego wyrazu z dowolnej dziedziny nauki (wyjątek stanowią oczywiście osoby z dysleksją).  [...]

Język angielski jest językiem mniej transparentnym niż niemiecki. Nie powoduje to jednak, że ten pierwszy sprawia osobom z dysleksją więcej problemów niż drugi. Zdaniem Anny Jurek jest dokładnie odwrotnie: „(…) nauka języka niemieckiego stanowi szczególnie dużą trudność dla osób dyslektycznych” [2004, s. 105]. Być może dzieje się tak dlatego, że niemiecki jest językiem fleksyjnym. Uczeń, który chce stworzyć poprawne gramatycznie zdanie, musi najpierw wybrać odpowiednią formę rzeczownika, czasownika, a co gorsze – jeszcze rodzajnika.

Tymczasem angielski to język tylko częściowo fleksyjny. Nie ma więc na przykład konieczności uczenia się odmian rzeczowników czy rodzajników ani wielu typów koniugacji. Oznacza to, że uczeń może bez większych problemów generować nowe zdania na bazie poznanych na pierwszej lekcji kilku zwrotów: What’s your name? (nowe pytania: What’s your surname? What’s your telephone number? itp.), Students love holidays (nowe zdania: Boys love cars, Kids love sweets itp.). Podstawy języka angielskiego są więc dość proste, co pozytywnie wpływa na motywację ucznia na początku nauki.

W przypadku języka rosyjskiego jest odwrotnie. Dla wielu uczniów frustrujące jest to, że etap początkowy trwa tak długo. Z uwagi na podobieństwo rosyjskiego do polskiego (oba należą do grupy języków słowiańskich), rosyjski mógłby mieć szansę stać się jednym z ulubionych języków uczniów z dysleksją. Jednak konieczność przyswojenia odmiennego alfabetu może być dla wielu z nich barierą nie do pokonania. Oczywiście niewielka popularność języka rosyjskiego w Polsce wynika także z innych czynników – jego mniejszej użyteczności w porównaniu z angielskim czy niemieckim, a także określonych uwarunkowań społeczno-politycznych.

Nie ma zatem prostej odpowiedzi na pytanie, który język należy polecić osobom z dysleksją. Zanim doradzimy uczniowi, warto przeprowadzić z nim rozmowę – zapytać między innymi o jego doświadczenie w nauce języków obcych oraz przeanalizować opinię psychologiczno-pedagogiczną pod kątem deficytów i mocnych stron ucznia. Należy też zwrócić uwagę na stopień transparentności języka z perspektywy czytania i pisania (na przykład język polski jest bardziej transparentny w czytaniu niż w pisaniu) oraz rodzaj alfabetu (łaciński, cyrylica). Rozważając poziom trudności gramatyki danego języka, należałoby zadać sobie następujące pytania:

  • jaka jest liczba czasów?
  • czy w wybranym języku obowiązuje deklinacja i koniugacja?
  • czy występują rodzajniki albo przedimki?

Jeśli gramatyka nie jest mocną stroną ucznia, to lepiej odradzić mu naukę niemieckiego. Jeżeli dominującym problemem w języku macierzystym osoby z dysleksją jest lub było czytanie i pisanie, należy odradzić mu naukę języka angielskiego. Warto dodać, że w krajach europejskich bardzo popularnym językiem obcym wybieranym jako nieobowiązkowy jest język hiszpański. Staje się on coraz popularniejszy wśród młodego pokolenia w Polsce.

Po rocznej nauce tego języka studenci polskich uczelni z powodzeniem radzą sobie na studiach, na które wyjeżdżają między innymi w ramach wymiany Socrates-Erasmus do uczelni w Hiszpanii. Warto mieć także na uwadze podobieństwo języka obcego do macierzystego oraz wcześniej opanowanych języków obcych. Nie trzeba chyba nikogo przekonywać, że dużo trudniej Włochowi nauczyć się rosyjskiego niż Polakowi.

Łatwiej jest też nauczyć się kolejnego języka należącego do tej samej grupy językowej (na przykład grupy języków słowiańskich) niż opanować zupełnie inny system językowy. Jak wynika z przeprowadzonej analizy, optymalny dobór języka obcego dla osoby z dysleksją nie jest łatwym zadaniem. Warto pamiętać, że istnieją też przypadki uczniów, którzy nigdy nie przejawiali trudności w nauce języka rodzimego, a mają duże problemy z opanowaniem języka obcego. Jednak to zagadnienie wykracza poza problematykę, którą porusza niniejsza publikacja – nie dotyczy bowiem dysleksji rozwojowej, której symptomy są widoczne od początku rozwoju dziecka.


okl_dysleksja_a_nauczanie

Katarzyna Bogdanowicz jest autorką poradnika dla rodziców i nauczycieli na temat nauczania dodatkowego języka dzieci z dysleksją, "Dysleksja a nauczanie języków obcych". Publikacja składa się z dwóch części - teoretycznej i praktycznej. W części teoretycznej omówione jest zjawisko dysleksji i problemy, które w związku z nim pojawiają się podczas nauki języka obcego. Druga część książki zawiera konkretne wskazówki (dotyczące indywidualizacji nauczania i organizacji pracy z dzieckiem) oraz techniki ułatwiające nauczycielowi nauczanie ucznia dyslektycznego (w tym przykłady przyjaznych pomocy dydaktycznych i nowości technologicznych). Wiele z nich zostało osobiście sprawdzonych przez Autorkę podczas prowadzonych przez nią lekcji języka angielskiego.

Słowa kluczowe: języki obce, nauka języków obcych przez dyslektyków,

Katarzyna Bogdanowicz

O Autorze:

Katarzyna Bogdanowicz

Doktor psychologii, a także absolwentka Wydziału Filologiczno-Historycznego UG. Posiada Certyficate of Proficiency in English (CPE), Certificate in English Teaching to Adults (CELTA) i kwalifikacje z zakresu terapii pedagogicznej. Przez kilkanaście lat pracowała jako nauczyciel języka angielskiego, specjalizując się w pomocy osobom z dysleksją. Aktualnie zatrudniona w Instytucie Badań Edukacyjnych w Warszawie na stanowisku adiunkta.

Komentarze: 0

Zostaw swój komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie upubliczniony.

Dlaczego warto ćwiczyć z nami?

why-us-6

Bezpieczeństwo danych dziecka

why-us-3

Dziecko pod okiem eksperta

why-us-5

Brak instalacji

why-us-2

Wstępna diagnoza problemów

why-us-4

Indywidualny zestaw ćwiczeń

example-image

Ćwiczysz w domu kiedy chcesz

Rozpocznij trening

Partnerzy